Nowe zasady projektowania systemów oddymiania w Polsce. Nowelizacja normy PN-B-02877-4
Publikacja normy PN-B-02877-4:2025 wprowadza najpoważniejsze od ponad dwudziestu lat zmiany w zasadach projektowania systemów grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła w budynkach. W porównaniu z poprzednią wersją, przepisy zostały doprecyzowane i w większym stopniu opierają się na analizie rzeczywistych warunków pożaru, parametrów obiektu oraz przewidywanego czasu rozpoczęcia działań ratowniczo-gaśniczych.
W dalszej części artykułu przedstawiono najważniejsze zmiany wprowadzone w nowelizacji normy oraz ich praktyczne znaczenie dla projektantów i inwestorów.
Najważniejsze zagadnienia objęte normą i różnice względem poprzedniej wersji
Dotychczasowe zapisy normy z 2001 roku były często interpretowane w sposób uproszczony, co prowadziło do stosowania rozwiązań o różnej skuteczności w obiektach o podobnym przeznaczeniu. Nowa norma w wielu miejscach doprecyzowuje wymagania, wprowadza nowe definicje oraz rozszerza zakres obliczeń, które należy wykonać na etapie projektowania.
Nowelizacja normy miała na celu m.in.:
- dostosowanie zapisów do aktualnego stanu wiedzy,
- wprowadzenie nowych definicji i grup projektowych,
- określenie nowych dopuszczalnych wielkości stref dymowych,
- uwzględnienie wyposażenia strefy dymowej w stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne,
- dopuszczenie stosowania ściennych urządzeń do grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła,
- wskazanie nowych wartości minimalnej wymaganej powierzchni czynnej otworów do oddymiania oraz zasad ich rozmieszczania,
- określenie szczegółowych zasad wyznaczania powierzchni czynnej otworów napływu powietrza kompensacyjnego,
- doprecyzowanie wymagań dotyczących sterowania systemem,
- wprowadzenie zasad uruchamiania, testowania i postępowania w przypadku awarii systemów oddymiania.
Zakres stosowania normy – w jakich obiektach obowiązują nowe wymagania dotyczące oddymiania ?
Nowa norma określa zasady projektowania systemów grawitacyjnego odprowadzania dymu i ciepła w wybranych typach obiektów budowlanych, w których stosowanie tego rodzaju zabezpieczeń wynika z przepisów techniczno-budowlanych lub przyjętych rozwiązań projektowych. W szczególności wymagania normy mają zastosowanie w obiektach takich, jak:
- budynki produkcyjne i magazynowe (jednokondygnacyjne oraz w najwyższych kondygnacjach budynków wielokondygnacyjnych),
- pozostałe budynki sklasyfikowane zgodnie z Warunkami Technicznymi, w szczególności budynki użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego oraz mieszkalne wielorodzinne, obejmujące m.in.:
– ewakuacyjne klatki schodowe w budynkach niskich, średniowysokich i wysokich,
– szyby windowe,
– poziome drogi ewakuacyjne,
– sale zbiorowego użytku,
– sceny teatralne,
– jednokondygnacyjne pasaże.
Jednocześnie należy podkreślić, że norma nie dotyczy wszystkich systemów kontroli rozprzestrzeniania dymu w budynkach. Jej zakres nie obejmuje projektowania systemów mechanicznego oddymiania ani rozwiązań stosowanych w obiektach takich, jak; garaże, tunele komunikacyjne, pasaże wielokondygnacyjne czy rozległe przestrzenie handlowe, dla których obowiązują odrębne przepisy lub normy branżowe. W takich przypadkach projektant powinien stosować właściwe dokumenty odniesienia, a wymagania dotyczące oddymiania grawitacyjnego mogą mieć zastosowanie jedynie pomocniczo lub w zakresie nieuregulowanym innymi przepisami.
Strefy dymowe – większa elastyczność projektowa
Jedną z kluczowych zmian w normie jest zwiększenie dopuszczalnej powierzchni strefy dymowej. W poprzedniej normie maksymalna powierzchnia strefy była ograniczona do 2600 m², natomiast obecnie może ona wynosić 4000 m². W uzasadnionych przypadkach dopuszcza się dalsze zwiększenie tej powierzchni, pod warunkiem odpowiedniego powiększenia powierzchni oddymiania. W przypadku przekroczenia 4000 m² wymaga się proporcjonalnego zwiększenia powierzchni czynnej oddymiania — co najmniej o 5% na każde rozpoczęte 100 m² ponad tę wartość.
Kurtyny dymowe i elementy ograniczające strefę dymową
W nowej normie wprowadzono limit maksymalnej odległości między elementami wyznaczającymi strefę oraz doprecyzowano wymagania dotyczące wysokości strefy i lokalizacji kurtyn dymowych. Maksymalna odległość pomiędzy elementami ograniczającymi strefę dymową nie powinna przekraczać 80 m, a wysokość strefy dymowej, rozumiana jako średnia wysokość od posadzki do spodu przekrycia dachu, powinna mieścić się w zakresie od 3,0 m do 15,0 m.
Kurtyny dymowe powinny być lokalizowane w przestrzeni wolnej od składowanych materiałów, w odległości co najmniej 0,6 m od ich górnej powierzchni, a dolna krawędź kurtyny powinna znajdować się poniżej projektowanej warstwy wolnej od dymu.
Stosowanie kurtyn powinno być zgodne z wymaganiami norm dotyczących systemów kontroli dymu, co oznacza konieczność stosowania rozwiązań posiadających odpowiednie badania oraz wymagane dopuszczenia.
W procesie uzgodnień coraz częściej wymagane jest potwierdzenie parametrów kurtyn w postaci deklaracji właściwości użytkowych lub raportów z badań.
Podział na grupy projektowe
Nowe przepisy wprowadzają podział na grupy projektowe, które stanowią podstawę do wyznaczenia wymaganej powierzchni czynnej oddymiania. W poprzedniej wersji normy dobór powierzchni oddymiania był w wielu przypadkach wykonywany w sposób uproszczony, na podstawie procentowego udziału powierzchni klap w stosunku do powierzchni strefy. Podejście to nie uwzględniało w wystarczającym stopniu rzeczywistego zagrożenia pożarowego ani warunków rozwoju pożaru, co mogło prowadzić do niedoszacowania wymaganych parametrów systemu.
Norma wyróżnia pięć grup projektowych oznaczonych jako GP1–GP5, przy czym wraz ze wzrostem numeru grupy rosną wymagania dotyczące powierzchni czynnej oddymiania. O przypisaniu do konkretnej grupy decydują m.in.:
- wysokość strefy dymowej
- przewidywana dynamika rozwoju pożaru
- wysokość składowania materiałów
- gęstość obciążenia ogniowego
- obecność instalacji gaśniczych, np. tryskaczowych,
- czas rozpoczęcia działań gaśniczych.
|
GRUPA PROJEKTOWA |
|||||
|
GP1 |
GP2 |
GP3 |
GP4 |
GP5 |
|
|
Strefa dymowa chroniona przez stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne |
|||||
|
składowanie do wysokości 5,0 m |
X |
||||
|
składowanie powyżej wysokości 5,0 m |
X |
||||
|
Strefa dymowa niechroniona przez stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne |
|||||
|
przewidywana szybkość rozprzestrzeniania pożaru - S1 |
|||||
|
składowanie do wysokości 5,0 m |
X |
||||
|
składowanie powyżej wysokości 5,0 m |
X |
||||
|
przewidywana szybkość rozprzestrzeniania się pożaru - S2 |
|||||
|
składowanie do wysokości 5,0 |
X |
||||
|
składowanie do wysokości 7,5 m |
X |
||||
|
składowanie powyżej wysokości 7,5 m |
X |
||||
|
przewidywana szybkość rozprzestrzeniania się pożaru - S3 |
|||||
|
składowanie do wysokości 5,0 m |
X |
||||
|
składowanie do wysokości 7,5 m |
X |
||||
|
składowanie powyżej wysokości 7,5 m |
poza zakresem normy |
||||
Wprowadzenie grup projektowych oznacza, że dobór systemu oddymiania nie może być wykonywany wyłącznie na podstawie geometrii obiektu. Projektant musi przeanalizować sposób użytkowania strefy, rodzaj składowanych materiałów, wysokość regałów, zastosowane instalacje przeciwpożarowe oraz przewidywane warunki prowadzenia działań ratowniczych. Dopiero na tej podstawie możliwe jest określenie wymaganej powierzchni czynnej oddymiania oraz sprawdzenie, czy przyjęty podział na strefy dymowe zapewnia skuteczne działanie systemu.
Czas rozpoczęcia działań gaśniczych – znaczenie w obliczeniach projektowych
Znowelizowana norma wprowadza obowiązek określenia czasu rozpoczęcia działań gaśniczych przez jednostki ratowniczo-gaśnicze. Czas ten powinien wynikać z analizy rzeczywistych warunków i obejmować czas detekcji, transmisji sygnału alarmu, dojazdu oraz rozpoznania pożaru. Suma tych składowych stanowi podstawę do określenia parametrów projektowych, w szczególności doboru grupy projektowej oraz wymaganej powierzchni oddymiania.
W praktyce oznacza to, że przyjmowanie bardzo krótkiego czasu interwencji jedynie na podstawie założenia alarmowania najbliższej jednostki OSP może być trudne do uzasadnienia. Jeżeli jednostka nie należy do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego lub brak jest potwierdzenia możliwości dojazdu w wymaganym czasie, przyjęcie nadmiernie optymistycznych założeń może skutkować nieadekwatnym określeniem wymagań projektowych. W związku z tym projektant powinien opierać się na rzeczywistych danych, a w przypadku wątpliwości uzgodnić przyjęte wartości z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych lub właściwą komendą PSP.
Oddymianie a napowietrzanie – nowe podejście systemowe
W nowej normie bardzo wyraźnie podkreślono, że skuteczność systemu oddymiania zależy nie tylko od powierzchni klap dymowych, ale również od zapewnienia odpowiedniego dopływu powietrza kompensacyjnego. Wprowadzono wymagania dotyczące minimalnej powierzchni napowietrzania, lokalizacji otworów w ścianach zewnętrznych oraz sposobu wyznaczania powierzchni efektywnej z uwzględnieniem współczynników korekcyjnych.
Istotną zmianą jest dopuszczenie stosowania rozwiązań alternatywnych, w tym napowietrzania przez sąsiednie strefy dymowe, jednak tylko pod warunkiem potwierdzenia skuteczności analizą numeryczną lub badaniami modelowymi.
Uruchamianie systemu oddymiania – obowiązek działania całej strefy
Nowa norma wskazuje, że prawidłowo zaprojektowany system oddymiania powinien uruchamiać wszystkie urządzenia w obrębie całej strefy dymowej, a nie tylko w miejscu powstania pożaru. W poprzednich projektach spotykano rozwiązania polegające na uruchamianiu pojedynczej klapy wyposażonej w wyzwalacz termiczny lub sterowanej sygnałem z innych systemów, co w wielu przypadkach nie zapewniało skutecznego usuwania dymu.
Obecnie wymagane jest jednoczesne otwarcie wszystkich urządzeń oddymiających w danej strefie oraz otworów napowietrzających.
Sposób uruchamiania systemu powinien być powiązany z innymi instalacjami przeciwpożarowymi, w szczególności z systemem sygnalizacji pożarowej oraz instalacją tryskaczową. W zależności od przyjętych założeń projektowych, system może być uruchamiany po detekcji dymu, przed zadziałaniem instalacji gaśniczej lub w określonym czasie po jej uruchomieniu.
Oddymianie klatek schodowych i dróg ewakuacyjnych
Zmiany dotyczą również ewakuacyjnych klatek schodowych. Norma eliminuje możliwość ich oddymiania poprzez okna zamontowane na jednej ścianie zewnętrznej i wskazuje wyłącznie na zastosowanie klap dymowych o określonej powierzchni czynnej. Nowa norma odchodzi od stosowania okien oddymiających jako podstawowego elementu systemu. Jednocześnie dopuszcza ich zastosowanie pod warunkiem rozmieszczenia na dwóch przeciwległych ścianach zewnętrznych oraz zapewnienia ich otwierania w zależności od kierunku oddziaływania wiatru. Dodatkowo w budynkach wysokich wymagany jest mechaniczny nawiew powietrza kompensacyjnego.
Doprecyzowano także wymagania dla poziomych dróg ewakuacyjnych oraz szybów windowych, wprowadzając minimalne wartości powierzchni oddymiania zależne od długości drogi lub powierzchni szybu.
Co oznaczają zmiany dla projektantów i inwestorów?
Kluczową zmianą wynikającą z nowelizacji normy jest odejście od uproszczonego projektowania systemów oddymiania na rzecz podejścia analitycznego. Projektant nie może już ograniczyć się do przyjęcia procentowej powierzchni oddymiania wynikającej z tabel, lecz musi wykazać, że przyjęte rozwiązanie zapewnia wymagane warunki bezpieczeństwa w określonym scenariuszu pożaru. W praktyce oznacza to konieczność wykonania dodatkowych obliczeń, określenia czasu rozpoczęcia działań gaśniczych, przypisania strefy do odpowiedniej grupy projektowej oraz sprawdzenia, czy zapewniona została odpowiednia powierzchnia napowietrzania.
Zmiany te skutkują rozszerzeniem zakresu odpowiedzialności projektanta, ponieważ przyjęte założenia wymagają merytorycznego uzasadnienia na etapie uzgodnienia projektu. Dotyczy to w szczególności czasu interwencji jednostek ratowniczych, sposobu działania systemu oddymiania oraz doboru powierzchni czynnej urządzeń. W wielu przypadkach konieczne będzie wcześniejsze uzgodnienie przyjętych parametrów z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych, a w bardziej złożonych obiektach również wykonanie analiz CFD lub symulacji scenariusza pożarowego.
Z punktu widzenia procesu inwestycyjnego nowe wymagania zwiększają przewidywalność uzgodnień, ponieważ ograniczają możliwość dowolnej interpretacji przepisów. Jednocześnie wymagają większej współpracy pomiędzy projektantem, rzeczoznawcą, inwestorem oraz dostawcą systemów oddymiania, szczególnie w przypadku obiektów o niestandardowej geometrii lub dużej powierzchni.
W przypadku nietypowych rozwiązań lub niejednoznaczności interpretacyjnych rekomendujemy konsultację z ekspertami. Zespół projektowy systemów oddymiania grawitacyjnego Mercoe Light&Vent sp. z o.o. zapewnia profesjonalne wsparcie na każdym etapie inwestycji: oddymianie@mercor.com.pl.
Łukasz Ostapiuk
Rzeczoznawca ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych Mercor Light&Vent sp. z o.o., Projektant
